Masz przed sobą dwa teksty, a w brudnopisie powstaje drugie streszczenie zamiast jednej odpowiedzi? Najbezpieczniej zacząć od czterech pól: temat, stanowisko autora pierwszego, stanowisko autora drugiego i relacja między nimi, choć sam układ nie wystarczy, gdy zgubisz poziom uogólnienia. Właśnie wtedy łatwo stracić punkt, mimo że oba teksty zostały przeczytane.
Dobra notatka łączy dwa stanowiska w jeden krótki tekst
- Rdzeń schematu: temat → autor 1 → autor 2 → podobieństwo lub różnica.
- Forma końcowa: tekst ciągły, logiczny i napisany własnymi słowami.
- Najczęstsza pułapka: dwa osobne streszczenia nie pokazują relacji między autorami.
- Kontrola przed oddaniem: sprawdź treść, spójność, liczbę wyrazów i poprawność zapisu.
Schemat czterech pól zamienia dwa teksty w jedną wypowiedź
Notatka syntetyzująca wymaga selekcji, uogólnienia i zestawienia informacji. W Informatorze o egzaminie maturalnym z języka polskiego kryteria obejmują przedstawienie stanowiska każdego autora, poprawne zestawienie obu stanowisk, spójność oraz odpowiednią długość. Za całość można uzyskać 4 punkty, z czego 3 dotyczą treści, a 1 poprawności językowej, ortograficznej i interpunkcyjnej.
Najprostszy schemat przypomina mapę. Zanim zaczniesz budować zdania, przyporządkuj informacje do czterech pól:
| Pole schematu | Pytanie pomocnicze | Co zapisujesz w brudnopisie |
|---|---|---|
| Temat | Jakie zagadnienie łączy oba teksty? | Jedno krótkie hasło, na przykład „wpływ literatury na odbiorcę”. |
| Autor pierwszego tekstu | Jakie stanowisko zajmuje wobec tematu? | Jedno zdanie uogólniające, bez szczegółów pobocznych. |
| Autor drugiego tekstu | Co twierdzi drugi autor? | Drugie zdanie uogólniające, zapisane własnymi słowami. |
| Relacja | W czym autorzy są zgodni albo czym się różnią? | Jedno zdanie porównujące, na przykład „obaj podkreślają..., lecz inaczej wskazują...”. |
Ten układ chroni przed chaosem, ale nie powinien zostać przepisany do odpowiedzi jako lista. W arkuszu liczy się ciągła, logicznie zorganizowana wypowiedź, więc tabela służy wyłącznie do przygotowania treści.
Najpierw wyłapujesz relację, potem układasz zdania
Najwięcej czasu traci się na zaznaczanie niemal wszystkiego. Temat polecenia działa jak filtr: zostawiasz tylko te informacje, które pomagają określić stanowisko autorów wobec wskazanego zagadnienia. Reszta może być ciekawa, lecz w krótkiej notatce zajmuje miejsce potrzebne na syntezę.
- Przeczytaj temat przed tekstami. Zaznacz rzeczownik lub wyrażenie, które wyznacza zakres odpowiedzi. Gdy temat dotyczy wpływu książek na człowieka, nie wypisuj wszystkich informacji o historii czytelnictwa.
- Przy każdym tekście zapisz czasownik stanowiska. Autor może twierdzić, ostrzegać, podkreślać, krytykować albo wskazywać. Sam temat nie wystarczy, ponieważ egzamin wymaga pokazania, co dokładnie sądzą obie osoby.
- Oddziel argument od przykładu. Argument może zostać w notatce, przykład często trzeba pominąć. Jeśli autor długo opisuje jedną sytuację, zastąp ją ogólniejszym sformułowaniem.
- Dodaj relację między stanowiskami. Użyj konstrukcji sygnalizującej zgodność, uzupełnienie albo różnicę. Bez niej tekst może wyglądać jak dwa krótkie streszczenia.
Uważam, że najbezpieczniejszy porządek to autor pierwszy, autor drugi, a następnie wspólny wniosek lub różnica. Gdybym miała zapamiętać tylko jedną zasadę, wybrałabym pytanie: „Co łączy te dwa stanowiska i gdzie dokładnie się rozchodzą?”.
Nie zawsze trzeba budować osobne zdanie dla każdego autora. Możesz połączyć ich w jednej konstrukcji, jeśli zachowasz jasność, na przykład: „Pierwszy autor widzi w literaturze sposób poznawania cudzych doświadczeń, natomiast drugi akcentuje emocjonalne przeżycie lektury”. Taki zapis od razu pokazuje obie perspektywy i relację między nimi.
Limit słów wymusza wybór, a nie mechaniczne skracanie
Notatka powinna liczyć 60-90 wyrazów. Przekroczenie albo niedobór nie musi zniszczyć całej odpowiedzi, ale może obniżyć ocenę treści, nawet gdy stanowiska zostały rozpoznane poprawnie. Z tego powodu lepiej zostawić sobie niewielki margines niż pisać dokładnie na granicy.
Uważam, że rozsądnym celem jest około 70-80 wyrazów. Taki zapas pozwala dopisać brakujące porównanie albo usunąć jedno zdanie bez nerwowego liczenia każdej końcówki. Nie rozciągaj tekstu ozdobnikami. Dopisz informację o stanowisku, relacji lub ogólnym wniosku.
W treści najpierw zabezpiecz elementy, których nie da się zastąpić stylem: oba stanowiska i ich zestawienie. Dopiero później poprawiaj szyk zdań, przecinki oraz powtórzenia. Według kryteriów CKE, gdy treść otrzyma 0 punktów, punkt za poprawność językową, ortograficzną i interpunkcyjną również nie jest przyznawany.
| Sytuacja lub objaw | Prawdopodobna przyczyna lub skutek | Co zrobić |
|---|---|---|
| Tekst ma mniej niż wymagany przedział | Pominięto stanowisko, relację albo ogólny wniosek. | Dodaj brakującą informację merytoryczną, nie przypadkowe zdanie. |
| Każdy akapit opisuje inny tekst | Powstały dwa streszczenia bez syntezy. | Połącz stanowiska wyrażeniem „natomiast”, „podobnie”, „odmiennie” albo „łącznie”. |
| Jednego autora można rozpoznać, drugiego nie | Stanowisko drugiego tekstu zostało zbyt mocno skrócone. | Dopisz czasownik określający jego pogląd i jedną informację wyjaśniającą. |
| W notatce pojawiają się trzy lub więcej błędów | Można stracić punkt za poprawność zapisu. | Zostaw chwilę na przeczytanie całości i popraw najłatwiejsze błędy. |
| Wypowiedź zawiera własną opinię | Autor notatki odchodzi od stanowisk przedstawionych w tekstach. | Usuń ocenę i zastąp ją neutralnym opisem poglądu autora. |
Dwa streszczenia obok siebie nie tworzą syntezy
Najczęstsze nieporozumienie polega na opisaniu tekstu pierwszego, a potem drugiego bez wskazania związku między nimi. Taki układ może być rzeczowy, lecz nie pokazuje, czy autorzy mówią o tym samym, uzupełniają się, czy zajmują odmienne stanowiska.
Podobny nacisk pojawia się w materiałach Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej, która opisuje notatkę jako zwięzłe zestawienie dwóch tekstów wokół wspólnego zagadnienia. Z samej definicji wynika więc, że potrzebujesz punktu wspólnego albo rozbieżności, a nie dwóch miniatur streszczeniowych.
Przeczytaj również: Poznańskie Targi Książki 2026: Daty, bilety, program Twój przewodnik
Jak wygląda różnica w praktyce
Załóżmy, że oba teksty dotyczą wpływu literatury na sposób postrzegania innych ludzi. Pierwszy autor twierdzi, że książki pozwalają poznać doświadczenia odmienne od własnych. Drugi podkreśla, że lektura rozwija empatię przede wszystkim przez emocjonalne zaangażowanie odbiorcy.
Wersja niesyntetyczna mogłaby brzmieć tak:
„Pierwszy autor pisze o poznawaniu cudzych doświadczeń. Drugi autor uważa, że literatura rozwija empatię i emocje.”
Informacje są rozpoznawalne, lecz brakuje odpowiedzi na pytanie, jak te stanowiska mają się do siebie. Lepsza wersja brzmi:
„Obaj autorzy uznają, że kontakt z literaturą rozwija zdolność rozumienia innych ludzi, lecz inaczej opisują źródło tego efektu. Autor pierwszego tekstu wiąże go głównie z poznawaniem odmiennych doświadczeń i perspektyw, natomiast autor drugiego podkreśla rolę emocjonalnego zaangażowania odbiorcy. Oba stanowiska łączy przekonanie, że lektura poszerza sposób patrzenia na świat, jednak pierwszy tekst akcentuje poznanie, a drugi przeżycie i osobistą refleksję czytelnika.”
W tej wersji każdy autor ma własne stanowisko, a końcowa część pokazuje relację. Nie trzeba dopisywać, który pogląd jest lepszy. Notatka odtwarza sens tekstów, nie rozstrzyga sporu za autorów.
Gotowy wzór działa tylko po wypełnieniu treścią
Możesz korzystać z konstrukcji, która porządkuje wypowiedź, ale nie powinna zastępować czytania tekstów. Przydatny wzór wygląda tak:
„Obaj autorzy odnoszą się do [temat]. Autor pierwszego tekstu uważa, że [stanowisko wraz z najważniejszym uzasadnieniem], natomiast autor drugiego podkreśla, że [jego stanowisko]. Autorów łączy [punkt wspólny], lecz różnią się oni w ocenie [konkretny aspekt]. Ostatecznie oba teksty pokazują, że [ogólny wniosek].”
Nie każdy temat wymaga wszystkich elementów w identycznych proporcjach. Jeśli autorzy są zgodni, rozbuduj wspólny wniosek. Jeśli prezentują przeciwne stanowiska, mocniej zaznacz kontrast. Gdy jeden tekst rozwija temat szerzej, nie wyrównuj go sztucznie przez dopisywanie szczegółów do drugiego.
Przydatne czasowniki i łączniki możesz dobierać według funkcji:
- Stanowisko: twierdzi, wskazuje, podkreśla, przekonuje, ocenia, ostrzega.
- Zgodność: obaj autorzy zauważają, oba teksty łączy, autorzy są zgodni co do tego, że.
- Różnica: natomiast, odmiennie, podczas gdy, pierwszy autor akcentuje, drugi skupia się na.
- Uogólnienie: z obu tekstów wynika, oba stanowiska pokazują, autorzy przedstawiają problem jako.
W materiale ćwiczeniowym Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej znajdują się przykładowe prace uczniowskie oceniane według kryteriów notatki. To dobry materiał do ćwiczenia jednej umiejętności: przeczytaj gotową odpowiedź i zaznacz osobno fragment dotyczący autora pierwszego, autora drugiego oraz ich relacji.
Jedna minuta przed oddaniem potrafi uratować całą konstrukcję
Na końcu nie czytaj notatki wyłącznie jak zwykłego akapitu. Przeczytaj ją jak egzaminator i odpowiedz sobie na cztery pytania:
- Czy jasno widać, co twierdzi każdy autor?
- Czy pojawia się relacja między stanowiskami?
- Czy każde zdanie służy tematowi, zamiast dopowiadać szczegóły?
- Czy tekst jest spójny, mieści się w limicie i nie zawiera łatwych do usunięcia błędów?
Gdybym miała wybrać jedną zasadę do zapamiętania, postawiłabym na tę: najpierw nazwij dwa stanowiska, potem pokaż ich związek, a dopiero na końcu poleruj język. Dzięki temu schemat nie stanie się sztywnym szablonem, tylko mapą prowadzącą do krótkiej i kompletnej wypowiedzi.